Początki wspólnoty (1795–1800)
Parafia Ewangelicko-Augsburska w Kaliszu ma 230 lat. Powstała w roku 1795. Miało to miejsce 3 września, kiedy to luteranie uzyskali oficjalną koncesję na prowadzenie życia religijnego. Wkrótce po tym otrzymali oni opuszczony kościół pojezuicki przy ul. Kolegialnej. Decyzję taką podjęli władze miasta i prymas Ignacy Krasicki. Od tego momentu przez ponad półtora wieku to właśnie ten budynek był duchowym sercem kaliskich ewangelików. Pierwszym duszpasterzem był ks. Karl F.W. Wedding Herzberg.
XIX wiek – rozwój Parafii
W XIX stuleciu Parafia stała się także ważnym ośrodkiem religijnym i społecznym. Proboszczowie, ks. Ernest Johann August von Modl (od 1821 r. superintendent diecezji) i ks. Franciszek Jan Władysław Stockmann (późniejszy członek Konsystorza), organizowali życie wspólnoty i wzmacniali jej strukturę.
W 1856 r. powstał chór kościelny, który szybko stał się jednym z najważniejszych centrów kultury muzycznej w mieście. Ewangelicy prowadzili również szkoły elementarne i średnie, dbając o edukację dzieci i młodzieży.
Przełom wieków i okres międzywojenny
Na początku XX wieku proboszczem został ks. Edward Wende. Wprowadził on język polski do nabożeństw i troszczył się o to, by ewangelicy czuli się częścią polskiego społeczeństwa. W 1907 r. powstała Kaliska Społeczność Chrześcijańska, a w 1909 r. otwarto Dom Miłości Boga i Bliźniego – dom opieki dla osób starszych. Realizacja tej inicjatywy była możliwa dzięki jej fundatorom – Emilowi Repphanowi i Joannie Kuning.
W 1913 r. wybudowano dom parafialny przy ul. Niecałej. Do dziś służy on kaliskiej wspólnocie. Działało także Towarzystwo Młodzieży Ewangelickiej, a chór rozwinął się w Kaliskie Ewangelickie Towarzystwo Śpiewacze.
W życiu miasta aktywni byli również ewangeliccy przemysłowcy i rzemieślnicy: rodziny Fibigerów (fortepiany „Calisia”), Repphanów, Hausmannów, Müllerów czy Fulde. Wkład ewangelików w gospodarkę i kulturę Kalisza był nie do przecenienia.
Prezydenci i urzędnicy wyznania ewangelickiego
Kalisz miał także prezydentów wyznania ewangelickiego.
Jan Karol Horning – prezydent miasta w latach 1806–1814.
Leon (Leo) Nieszkowski – prezydent w 1815 r., marszałek szlachty powiatu, pochowany na cmentarzu ewangelickim.
August Leopold Hertz – prezydent Kalisza w latach 1815–1830.
Rodzina Nieszkowskich zajmuje szczególne miejsce w pamięci kaliskich luteran. Ich kamienica była centrum życia towarzyskiego, a córka Paulina tańczyła zaś mazura z samym Fryderykiem Chopinem.
Zegarmistrze Stilterowie – strażnicy czasu
Symbolem kaliskich ewangelików stał się także ród Stilterów, mistrzów zegarmistrzostwa.
• Rafał Władysław Stilter (1869–1949) – autor zegara ratuszowego (1925) i słynnego zegara na Rogatce (dar z 1933 r.). Odznaczony został Srebrnym Krzyżem Zasługi.
• Jego syn Bruno Robert (1899–1977), wnuk Ryszard Janusz (1932–2003) i prawnuk Janusz Stilter (†2024) kontynuowali tradycję, dbając o zegary miejskie Kalisza.
II wojna światowa – czas próby
Lata 1939–1945 były dramatem. Władze okupacyjne przejęły kościół i podporządkowały go Niemcom-ewangelikom. Ks. Edward Wende został zmuszony do rezygnacji, a duszpasterstwo objął ks. Wiktor Maczewski.
Wielu parafian włączyło się w działalność podziemną. Tragiczne wydarzenia miały miejsce 19 stycznia 1945 roku w Lesie Skarszewskim, gdzie Niemcy rozstrzelali 56 osób – żołnierzy Armii Krajowej i działaczy konspiracyjnych. Wśród ofiar byli także ewangelicy związani z Kaliszem:
Konrad Wünsche („Pług”, „Roman”) – oficer 7 Pułku Strzelców Konnych, członek AK, pochowany na cmentarzu ewangelickim.
Elwira Maria Fibiger – przedstawicielka rodu fabrykantów fortepianów, również zaangażowana w działalność konspiracyjną.
Henryk Fulde – młody ewangelik, żołnierz AK.
Alfred Nowacki – również zamordowany w tej egzekucji.
Po wojnie – utrata świątyni i nowe początki
Po 1945 r. dawny kościół ewangelicki został odebrany i przekazany wojsku jako kościół garnizonowy. Parafia utraciła swą świątynię, ale odzyskała dom opieki i dom parafialny. W 1949 r. poświęcono kaplicę w dawnym budynku Społeczności Chrześcijańskiej, gdzie do dziś odbywają się nabożeństwa.
Współczesność
W trudnych latach PRL parafia przetrwała dzięki wierze i wytrwałości. Po 1989 r. zaczęła rozwijać działalność duszpasterską, chór i Społeczność Chrześcijańską. Dziś parafia jest ważnym ośrodkiem życia religijnego i ekumenicznego w Kaliszu. Nabożeństwa odbywają się w każdą niedzielę o godzinie 10:00 przy ulicy Wał Staromiejski 9. W każdą czwartą niedzielę miesiąca nabożeństwa są także sprawowane w kościele w Nowej Kaźmierce, w filiale kaliskiej Parafii. Serdecznie zapraszamy, każdy jest mile widziany!
Podsumowanie
Parafia Ewangelicko-Augsburska w Kaliszu ma 230 lat. Należy do Diecezji Pomorsko-Wielkopolskiej Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Polsce. Liczy 160 osób. Wspólnota przez 230 lat tworzyła historię miasta. Daje świadectwo wiary poprzez modlitwę, kulturę, działalność charytatywną, ale także poprzez ofiarę życia swoich członków w czasie wojny. Parafia włącza się również w inicjatywy ogólnomiejskie z zakresu integracji czy popularyzacji wiedzy o mniejszościach wyznaniowych. Od momentu agresji Rosji na Ukrainę jest także zaangażowana w szereg działań pomocowych na rzecz uchodźców.
Dziękujemy Bogu za pokolenia ewangelików, którzy służyli miastu i Kościołowi. Pamiętamy również o ich świadectwie wiary i prosimy o błogosławieństwo na kolejne lata!
